Hazırlayan: Hüdanur ARSLAN
İYİLİK HALİ VE OKULLARDA PDR ÇALIŞMALARI
Korkut Owen, F . (2020). Okullarda İyilik Hali ve PDR Çalışmaları . Okul Psikolojik Danışmanlığı Dergisi , 3 (1) , 29-58 .
Bahsedeceğimiz makale Okul Psikolojik Danışmanlığı Dergisi'nde 30 Haziran 2020de yayınlanmış, Fidan Korkut Owen tarafından kaleme alınmıştır. Güncel bilgileri bize sunan bir çalışmadır.

Makalede genel hatlarıyla iyilik hali, sağlıklı oluş, çeşitli iyilik hali modelleri ve psikolojik danışmanlıkta kullanımlarına yer verilmiş ve rehberlik hizmetleriyle ilgili çeşitli tavsiyelerde bulunulmuştur.

Sağlıklı olmak denildiğinde 1948'den bu yana kabul edilen tanıma göre, fiziksel iyiliğin yanında ruhsal ve sosyal olarak da tam bir iyilik hali anlaşılmaktır. Yine 1948'te yayınlanan İnsan Hakları Evrensel Bildirgesine göre, insanların diğer haklarıyla birlikte sağlıklı olma hakkı da olduğu söylenmiştir ve TBMM tarafından da bu bildirge 1949'da imzalanmıştır. Buna göre ülkemizde ve diğer ülkelerde tüm vatandaşların, çocuk ve gençlerin sağlıklı gelişimleri desteklenmelidir.

Makalede de özellikle üzerinde durulan, çocuklar ve ergenler tüm zamanlarının çoğunu okulda geçirmektedir. Bu yüzden okullarda yapılacak önleme ve geliştirme çalışmaları oldukça önemlidir. PDR hizmetlerinin de en önemli yanı bunlardır. Çocuk ve gençlerin bir arada olduğu bu kurumlarda fırsatlar değerlendirilmelidir.

Dünyanın farklı ülkelerinde çocuklara beden eğitimi, sağlıklı yaşam becerileri ve kariyer eğitiminin yanında iyilik halini geliştirici uygulamalarda eğitimin tüm kademelerinde uygulanmaktadır. Fakat bu uygulamalar iyilik hali tanımının değişiklik göstermesinden ötürü değişebilmektedir.

Yazar, bu alanda yapılmış çalışmaları incelediğinde, dünyada ve ülkemizdeki gençlerin ergenlik döneminde edindiği riskli davranışların hepsinin önlenebilir olduğunu vurgulamaktadır ve bu davranışları daha önce yaptığı bir tanımda madde kullanımı, intihar, üreme sağlığı sorunları, saldırganlık, yeme bozuklukları ve okul terki olarak gruplamaktadır. Bunların önlenmesinde en etkili olacak olanı ise, PDR'nin önleyici ve geliştirici işlevleri olarak sunmaktadır.

Psikolojik danışmanlığın, Amerikan Psikolojik Danışma Derneği'ne(ACA,2020) göre tanımlamasında, kişilerin iyilik halini arttırmak da vardır. Yani iyilik hali psikolojik danışma uygulamalarında temel bir unsurdur.

Bu makalenin amacını yazar, çocuk ve gençlerin iyilik hallerini arttırmak için yararlanılabilecek Korkut-Owen ve Owen (2012) tarafından geliştirilen iyilik hali modelinin tanıtılması ve okullarda PDR hizmetleri sunulurken bu modelin nasıl uygulanacağına ilişkin bilgi paylaşımı, olarak tanımlamaktadır.

İyilik hali, genel anlamıyla bir tür sağlıklı yaşam biçimi olarak tanımlanabilir. Bununla beraber alandaki önemli bazı çalışmacılar çeşitli tanımlar getirmişlerdir. Üstünde en fazla çalışılan iyilik hali modellerinden olan İyilik Hali Çemberi Modelini tasarlayan Myers ve Sweeney bu modeli güncellediklerinde beş alt boyutlu Bölünemez Ben: Kanıta Dayalı İyilik hali Modelini geliştirmişlerdir. Bu modelde;
  • temel(esas, spiritüel),
  • stresle başa çıkan,
  • üretmeye dayalı,
  • sosyal,
  • fiziksel, şeklinde boyutlar bulunmaktadır.
Renger ve arkadaşları tarafından geliştirilen iyilik hali modelinde ise,
  • Fiziksel,
  • Duygusal,
  • Sosyal,
  • Zihinsel,
  • Spiritüel,
Çevresel, şeklinde altı alt boyut bulunur.
Farklı iyilik hali modelleri günümüze dek geliştirilmiş ve farklı boyutlarda ele alınmıştır.

Yazarın geliştirdiği İyilik Hali Yıldızı Modeli(İHYM) de daha çok vurgulanan beş boyuta dikkat çekmeyi amaçlamıştır. Model oluşturulurken tüm alt boyutların bir bütünü oluşturduğu ve birbirini geliştirebildiği düşünülerek ve fiziksel olarak beş koluyla benzerliğinden ötürü deniz yıldızı metafor olarak seçilmiştir. Deniz yıldızları beş koldan oluşmakta ve yeri geldiğinde zarar görüp kopan kollarını kendileri yenileyerek onarabilmektedir. İyilik halinin dinamik ve sistemik yapısı bu yüzden deniz yıldızına benzer görülmüştür.
Yıldızın kollarında temsil edilen boyutlar;
  • Duygusal,
  • Yaşamı anlamlandırma ve hedef odaklı olma,
  • Bilişsel,
  • Sosyal,
  • Fiziki,
olarak gruplandırılmıştır. Şekilde makalede geçen grafik hali ve sanal bir bireye uygulanmış sonuç çizgileri görülmektedir.

Psikolojik danışmanlar bu modeli bireysel yada grup çalışması şeklinde rehberlik hizmetlerinde kullanabilmektedirler. Uygulamada öğrencilerden kendilerini bu beş alt boyutta 1'den 10'a kadar (1:en kötü 10:en iyi) nerede gördüklerini puanlayıp değerlendirme çizgisini görmeleri; ardından bu puanlardan kendileri için ne kadar memnun olduklarını yine 1'den 10'a puanlamaları istenebilir. Bu puanlamalar ve öz değerlendirmeler tamamen bireyseldir ve bireysel değerlendirilir. Öğrenciler kendileri için hangi boyuttan memnun değilse onlarla ilgili destek çalışmaları düzenlenebilir. Model uygulandıktan sonra elde edilen verilerle öğrencilere geliştirmesi gereken özellikleriyle ilgili broşürler dağıtılması, seminerler verilmesi, diğer derslerin içeriğinde işlenmesi, uygulanan diğer psikoeğitim programlarının buna göre geliştirilmesi, çeşitli grup çalışmaları yapılması gibi destek çalışmaları da ayrıca makalede tavsiye edilmektedir.

Daha sonra İyilik Hali Yıldızı Modelinin boyutları açıklanmaktadır.

Duygusal Boyut: Bireylerin duygu farkındalığı ile ilgilidir. Duyguları kabul, kontrol etme, olumsuz olanları uygun şekilde ifade edip, diğer insanlara karşı gerçekçi olabilme, stres ve depresif duyguları, kaygıları yönetebilmeyi içerir.

Ergenler arasında olumsuz duyguların yaygın olduğu ve bunun depresyonun ve düşük benlik saygısının yordayıcısı olduğunu vurgulayarak, psikolojik danışmanların öğrencilerin yaşına ve duygusal düzeylerine uygun olarak yapması gereken müdahaleleri tavsiye etmektedir. Türkiye'de geliştirilmiş programlara örnek olarak;

o Diyalektik Davranış Terapisi Temelli Duygu Düzenleme Programı (Gülgez ve Gündüz, 2015),
o Benlik Saygısı Geliştirme Programı (Güler ve Bedel, 2018),
o Kendilik Değerini Geliştirme Programı (Eraslan Çapan ve Korkut-Owen, 2107),
o Stresle Başa Çıkma Programı (Gümüşbaş, 2008),
o Öfke Kontrolü ve İletişim Becerilerinde Çözüm Odaklı Psiko-Eğitim Programı (Siyez ve Tan Tuna, 2014),
o Sınav Kaygısı ile Başa Çıkma Programı (Koruklu, Öner ve Oktaylar (2006) verilmiştir.

Yaşamı anlamlandırma ve hedef odaklı olma boyutu: Yaşamın amacı ve anlamlandırılması ile ilgilidir. Hayatta bir hedef belirleme ve onun için çabalamayı, umutlu ve iyimser olmayı, kendine inanma, değerli hissetme ve özsaygılı olabilmeyi içerir.

Ergenlerin yaşam doyumlarının yalnızlık düzeyinin artmasıyla azaldığı farklı araştırmalar sonucunda görülmüştür. Bu sebeple okullarda çalışmalar yapılması gerekli görülmüştür. Bu çalışmalara örnek olarak;

o Umudun artmasında Barış Eğitimi Programı'nın (Sağkal ve Türnüklü 2017),
o İyimserliğin artmasında Olumlu Düşünme Eğitim Programı'nın (Karagöz, 2011) etkili olduğu söylenerek bunlar ve benzeri çalışmalar tavsiye edilmiştir.

Bilişsel Boyut: zihni kullanma, zihinsel aktiflik, öğrenmeye açıklık, merak, sorun çözme ve başa çıkma gibi bilişsel özellikleri içerir.

Bu boyutla ilgili de Türkiye'de geliştirilmiş ve etkinliği test edilmiş tavsiye edilen programlar şunlardır;

o Problem Çözme Becerisini Geliştirmeye Yönelik Bir Grup Rehberlik Programı (Pamuk, 2012),
o Problem Çözmeye Dayalı Akran Arabulucuğu Programı (Aytekin, 2019),
o Super'in Yaşam Boyu Yaşam Alanı Yaklaşımı Temelli Mesleki Grup Rehberliği Programı (Tezcan, 2013)
o Kariyer Karar Verme Programı (Gök, 2018) .

Bu programlar psikolojik danışmanlara yol gösterici olarak sunulmaktadır.

Sosyal Boyut: Bireylerin diğer bireylerle ilişkilerini içerir. Toplumun parçası olma, güvenme, empati , anlama, anlaşılma gibi faktörleri vardır.

Özellikle ergenlik dönemindeki sosyal ilişkilerin ve sosyal desteğin hayat boyu sürecek iyilik halini etkileyebileceği için bu konuda da yine psikolojik danışmanların destekleyici olması gereklidir. Ergenlik döneminde sosyal medya kullanımı ve iyilik haline etkisi üzerinde durulmuştur. Sosyal medyanın gençlerin sosyalleşmesini sağlayan yanıyla beraber çoğunlukla sosyal soyutlanma, yaşamda ve günlük aktivitelerde işlevsel bozulma riskine sebep olduğu söylenmektedir.

Sosyal boyutla ilgili tavsiye edilen programlar;

o Arkadaşlığın niteliğinin artırılmasında Öztürk ve Kutlu (2017) tarafından geliştirilen Arkadaşlık Becerisi Psiko-eğitimi,
o Uz Baş (2010) tarafından geliştirilen Sınıf-Temelli Bir Sosyal Beceri Eğitimi,
o Sertelin-Mercan ve Yavuzer (2017) tarafından geliştirilen Bilişsel-Davranışçı Yaklaşımla Bütünleştirilmiş Sosyal Beceri Eğitimidir.

Psikolojik danışmanların bunlardan destek alabileceği söylenmektedir.

Fiziksel Boyut: Beslenme, beden sağlığı, yeterli bedensel aktivite, yeterli uyuma, temizlik alışkanlıkları ve tüm fiziksel sağlıkla ilgili alışkanlıkları içerir.

Ergenlik döneminde bireylerin çoğunun yetersiz uyuduğu ve beslenme alışkanlıklarının karbonhidrat ağırlıklı ve dengesiz olduğu, kahvaltının genelde terkedilen bir öğün olduğu söylenmiştir. Sosyal medya ve bilgisayar kullanımı ile yeterli fiziksel aktivitenin sağlanmadığına dikkat çekilerek, bedensel temizlik ve sağlıklı alışkanlıkların özellikle bu yıl yaşadığımız Covid-19 pandemisiyle beraber öneminin anlaşıldığı özellikle belirtilmiştir.

Psikolojik danışmanlara bu konuda düşen görev ise farkındalık oluşturmak ve bilgi verici çalışmalar yapmak olarak tanımlanmıştır. Baltacı ve arkadaşları (2008) tarafından Sağlık Bakanlığı için hazırlanan kitap tavsiye olarak sunulmuştur. Ayrıca Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğünün web sayfasında fiziksel olarak sağlıklı olma ile ilgili sunulan bilgilere yönlendirilmiştir.

Makalenin devamında MEB PDR programlarında iyilik hali terimi kullanılmasa da benzer içeriklerin geliştirildiği ve iyileştirilmeye çalışıldığı vurgulanmıştır. Bununla ilgili olarak MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri(2019)nin kişisel-sosyal, mesleki ve eğitsel gelişim planı ile İyilik Hali Yıldızı Modeli karşılaştırmalı olarak ilgilenenlere sunulmuştur ve benzerlikleri gösterilmiştir.

Sonuç olarak; günümüzde okullarda uygulanan rehberlik hizmetlerinin de öğrencilerin iyilik halini arttırmayı hedeflediği görülmüştür. Bu makale ile de farklı boyutlarına dikkat çekip genişleterek, bir iyilik hali modelinin uygulaması anlatılmıştır. Böylece psikolojik danışmanların daha geniş bir perspektiften bakabileceği vurgulanmıştır.

İyilik Hali Yıldızı Modelinin, en başta söylediğimiz deniz yıldızı metaforuyla örtüşen, kollarıyla bir bütün olma, birbirini etkileme, tamamlama özelliğinden faydalanarak önleyici ve geliştirici rehberlik hizmetleri sunulabilir. Yalnızca bir alanda gelişimi hedeflemek yerine, tüm boyutlardaki gelişimi destekleyeceği için çeşitli programlar planlanırken rehber olarak alınabilir. Bu model, psikolojik danışmanlara ihtiyaç analizi yapmak ve bireylerin iyilik halini arttırmak için bir yol gösterici olarak sunulmuştur.


© Tüm hakları saklıdır Psycholocals.

Made on
Tilda