PSİKOLOG GÜLÇİN SENA UZUN ÇİÇEK
ÇAĞIMIZIN GERÇEĞİ OTİZM'DE EN ETKİLİ YÖNTEM: UDA (UYGULAMALI DAVRANIŞ ANALİZİ)
Günümüzde en sık görülen nöro-gelişimsel bozukluklardan; Otizm Spektrum Bozukluğu, eski adıyla Yaygın Gelişimsel Bozukluk olarak bilinir. Otizm, erken çocukluk döneminde, sosyal ve iletişimsel alanlarda ortaya çıkan eksiklikler, tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgi alanı gibi belirtiler gösterir. Otizm'de görülen belirtiler erken gelişim dönemlerinde görüldüğü gibi, bazen de normal seyreden gelişimin gerilemesi ile ortaya çıkabilir. Otizmin nedenleri arasında genetik ve çevresel faktörlerin olabileceği tartışılsa da hala bilinmezliğini korumaktadır.

Otizmin ana belirtilerini ortadan kaldıracak ilaçla tedavi yöntemi henüz bulunamamıştır. Sadece otizmle eş zamanlı görülebilen dikkat eksikliği, davranış sorunları, uyku problemleri, öfke kontrolü gibi problemleri ortadan kaldırmak amacı ile ilaç tedavisi uygulanmaktadır. Bunun dışında, otizmin tedavisi sürekli ve yoğun eğitimdir. Uygulamalı Davranış Analizi eğitim modeli ise en etkili yöntem olarak bilinir. Uygulamalı Davranış Analizi, davranış ilkelerinden elde edilen yöntemleri, sosyal açıdan önemli davranışları anlamlı bir düzeye kadar geliştirmek için sistematik bir şekilde uygulayan ve davranışın gelişiminden sorumlu yöntemlerin etkililiğini deneysel çalışmalarla kanıtlayan bir bilim dalıdır. (Birkan,2013, s.92) Yapılan birçok bilimsel çalışma otizm ve diğer gelişimsel bozukluğa sahip bireylere öğretmek için en etkili yöntemin bu olduğunu göstermektedir.
Uygulamalı davranış analizi yöntemi ile öğretim yapılırken, öğretilmek istenen hedef davranış veya azalması istenilen davranışlar belirlenerek öğretim yapılır. Öğretilmek istenen davranışlar için pekiştirme ve ödül mekanizması, azalması istenilen davranışlar için ise caydırıcı mekanizmalar kullanılır. Otizmli bir bireyin; sosyal, iletişim, oyun, öz bakım ve taklit becerilerinin artması için ödül mekanizması kullanılırken, problem davranışları, öfke nöbetleri ve sterotipik davranışları için caydırıcı mekanizmalar belirlenmektedir. Örneğin; çocuğun puan veya sevdiği bir sembolü kazanması hedef davranışı pekiştirerek artmasını sağlarken puanı veya sembolü kaybetmesi o davranışın ortaya çıkmasında caydırıcı olacaktır. Öğretim yapmak için kullanılacak uygun pekiştireci bulmak öğretimin etkililiği açısından çok önemlidir. Pekiştireç belirlenirken çocuğun yaşı ve işlevselliği göz önünden bulundurulmalıdır. Büyük yaştaki bir çocukla pekiştireç listesinde bulunacak hoşa giden uyaranlar belirlenebilirken, küçük yaştaki çocuğun pekiştireci gözlem yoluyla belirlenebilir. Pekiştirmenin ne zaman ve ne kadar yapılacağı da önemli bir konudur. Yeni bir davranışı öğretilirken istenilen davranış her ortaya çıktığında pekiştirme yapılması gerekir. Daha sonra beceri kazanıldığında pekiştirme daha az aralıklarla yapılır. Uygulamalı davranış analizi yöntemi ile öğretim aşamasında ipucu sunma önemli yer taşımaktadır. Öğretimde kullanılan ipuçları; jestsel, sözel, fiziksel, resimli ve model olma ipuçlarıdır. Jestsel ipucu; jestleri ve vücut hareketleri, sözel ipucu; yapılması istenen davranışın sözel olarak ifade edilmesi, fiziksel ipucu; fiziksel olarak yardım ve müdahalede bulunma, model ipucu; davranışın nasıl yapılacağının model olarak gösterilmesi, resimli ipucu ise yapılması istenen davranışın resimlerle açıklanmasıdır. Uygulamalı Davranış Analizi odaklı teknikler uygun davranışları arttırmak, bireye dil, iletişim, sosyal ve yaşam becerilerini bağımsız bir şekilde yerine getirebilme becerisi kazandırır. Tüm uygulama yöntemleri bireyin ihtiyaçlarına ve beceri düzeyine özgüdür. Bundan dolayı otizmli bir birey ile çalışırken pekiştirme, ipucu ve ödüllendirme bireyselliğini korumalı ve özelleştirilmelidir. Bireyin ihtiyaçlarına ve ilgi alanlarına göre belirlenmelidir. Bu, ortaya çıkması istenen hedef davranışların daha etkili ve kolay bir şekilde ortaya çıkmasını sağlayacaktır. Unutmayalım ki, otizm spektrum bozukluğu tanısı almış bireyler her ne kadar ortak belirtiler gösterseler de her biri aslında farklı yönleri ve özellikleriyle değerlendirilmelidir. Bu özelliklerden yola çıkarak onlara uygun bireysel uygulamalar oluşturmak eğitim ve öğrenme süreçlerini hızlandıracak, belki de normal gelişim gösteren akranlarına daha hızlı adımlarla yaklaşabilmelerini sağlayacaktır.

Kaynakça:
1)Birkan, B. Otizm ve Uygulamalı Davranış Analizi: Toplum Temelli Uygulamalar. Ergoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi, 1(2), 92-96.

© Tüm hakları saklıdır Psycholocals.

Made on
Tilda