Ergenlikte Bilişsel Gelişim ve Değişen Düşünme Stilleri
Arş. Gör. Ezgİ YıLDıZ
Dışarıdan bakıldığında bir mücadele dönemi olarak görülen ergenlik; bireyin çocukluk ve yetişkinlik arasında yer alan ve 11 – 22 yaş aralığını kapsayan, biyolojik, sosyal, bilişsel ve toplumsal olmak üzere pek çok alanda değişimlerin yaşandığı bir büyüme ve olgunlaşma dönemidir. Ergenlik döneminde yaşanan bilişsel gelişim, çocukluktan yetişkinliğe başarılı bir geçiş için önemli değişiklikleri de beraberinde getirir.

Beyin çok katmanlı ve karmaşık bir yapıdır. Beyin yapısını daha iyi anlamak için beyni, sürüngen / ilkel beyin, duygusal beyin ve rasyonel beyin olarak üç ana katmana ayırarak inceleyen "Üçlü Beyin Modeli'nden" yararlanabiliriz (MacLean, 1988). Bu modele göre, beyni üç katmanlı bir yapı gibi düşündüğümüzde, en alt katmanı, beynin ilk gelişen ve en ilkel parçası olan beyin sapı oluşturur. Beyin sapı, uyanıklık, nefes alma, kan basıncı ve vücut ısısı gibi temel yaşam işlevlerini kontrol eder. İkinci katmanda ise "duygusal beyin" olarak da adlandırılan "limbik sistem" bulunur. Limbik sistem, duygularımızdan, hafızamızdan ve hormonlarımızın kontrol edilmesinden sorumludur. En üst katman ve beynin gelişmeyi en son bitiren bölgesi ise, ileriyi planlamamıza, risk ve ödül analizi yapmamıza, duygularımızı düzenlememize ve dürtülerimizi kontrol etmemize yardımcı olan kortekstir ve ergenlik döneminde gelişimini sürdürmektedir. Yüksek düzeyli bilişsel işlevlerden sorumlu olan prefrontal korteks ise yirmili yaşların ortalarına kadar gelişmektedir (Giedd vd.,1999). Ergenlik döneminde, prefrontal korteks tarafından yönetilen ketleme ve dürtü kontrolü becerileri, bilgi işleme hızı, ileriye yönelik bellek, kısa süreli bellek, karar verme ve risk alma gibi yürütücü işlevlerin gelişmekte olduğu gözlemlenmiştir (Anderson vd., 2001; Hooper vd., 2004).

Yetişkin beyninde prefrontal korteks ve limbik sistem sürekli iletişim halindedir ve birbirlerinin aktivasyonunu dengelemektedir. Ancak prefrontal korteks, ergenlikte hala gelişmekte olduğu için bu dönemde limbik sistem tarafından verilen kararlar daha baskındır (Casey vd., 2011). Yetişkinlikten farklı olarak, ergenlikte prefrontal korteksin gelişimini tam anlamıyla tamamlamamış olması ve limbik sistem ile prefrontal korteks iletişiminin daha az olması, ergenlerin daha sık duygusal ve ani tepkiler göstermelerini ve risk alan davranışlarda bulunmalarını açıklayabilir.

Yetişkin beyninde prefrontal korteks ve limbik sistem sürekli iletişim halindedir ve birbirlerinin aktivasyonunu dengelemektedir. Ancak prefrontal korteks, ergenlikte hala gelişmekte olduğu için bu dönemde limbik sistem tarafından verilen kararlar daha baskındır (Casey vd., 2011). Yetişkinlikten farklı olarak, ergenlikte prefrontal korteksin gelişimini tam anlamıyla tamamlamamış olması ve limbik sistem ile prefrontal korteks iletişiminin daha az olması, ergenlerin daha sık duygusal ve ani tepkiler göstermelerini ve risk alan davranışlarda bulunmalarını açıklayabilir.

Ergenlik yıllarında hormonal aktivitelerin artması ve yaşanılan deneyimlerin etkisi ile beyin yeniden yapılanmaktadır. Beyin bölgelerinin birbirleriyle iletişim halinde olmasını sağlayan yollar hızlanırken (miyelinasyon olarak adlandırılmaktadır), kullanılmayan bazı yollar kapanır (budama olarak da bilinir), bazı yollar başka hedeflerle yeniden bağlanır (Giedd vd., 1996; Paus, 2005). Aynı zamanda, hali hazırda var olan sinir ağları, yeni sinir ağları ile bağlantılar oluşturur (filizlenme). Bu yeniden yapılanma, ergenlerde sıkça görülen kişilik ve bakış açısı değişimlerini ve verdikleri tepkileri açıklamaktadır. Ergenlerin bu kritik dönemde yaptığı ve maruz kaldığı şeyler, filizlenme ve budama sürecini etkiler ve bu nedenle bu dönem gelecekleri üzerinde büyük bir etkiye sahiptir.

Bu dönemde, hafıza kuvvetlenir ve ezberleme yetenekleri çocukluk yıllarına göre daha iyi hale gelir (Schneider ve Pressley, 2013). Gençler artık uzun, karmaşık, yol tarifleri gibi büyük miktarda ayrıntılı bilgiyi, karmaşık bir matematik problemi çözerken kullanılması gereken formülleri hatırlayabilir. Aynı zamanda tarihleri veya uzun listeleri hatırlamalarına yardımcı olmak için kafiye, müzik veya ipuçları içeren anımsama stratejileri geliştirirler. Ezberleme kapasitesinin artması, beyinde bilginin daha etkili bir biçimde depolanmasını ve organize edilmesini sağlayarak depolanan bilgiye daha hızlı erişilebilmesine olanak tanır. Bu durum, gençlerin bilgiyi daha kolay hatırlamasına ve bilgiyi faydalı şekillerde uygulamasına yardımcı olur.

Hafızada meydana gelen gelişmelerin yanı sıra, ergenlik yıllarında "üstbiliş" de güçlenmeye devam eder (Schneider & Löffler, 2016). Üstbiliş, kısaca kişinin kendi düşüncelerinin farkında olması ve bu süreçleri kontrol edebilmesi anlamına gelir (Flavell, 1979); böylece gençler düşüncelerini ve inançlarını analiz edip değerlendirebilirler. Üstbiliş gelişimi, orta çocukluk döneminde başlamış olsa da ergenlikteki fark soyut düşünme becerilerinin de sürece dahil olmasıdır. Dolayısıyla, üstbiliş ve soyut düşünce birleşir ve gençler felsefi konular hakkında tartışmaya ve ebeveynlerinin değer ve inançlarına meydan okumaya başlarlar.

Ergenlik yıllarına gelişen beyin dil becerilerinde iyileşmeyi de beraberinde getirir (Nippold, 2000). Gençlerin kelime dağarcığı bu dönemde 40.000 kelimenin üzerine çıkar ve çalışma bellekleri güçlenir. Zenginleşen kelime dağarcığı, daha soyut anlamlı kelimeleri de içerir. Böylece ergenler, yeni düşünme yeteneklerini daha soyut şekillerde yansıtabilir ve soyut düşüncelerini sözlü olarak ifade edebilirler. Dahası, ironi ve alaycılık içeren kelimeleri daha iyi anlamaya ve konuşmalarında kullanmaya başlarlar. Ergenlerin dil bilgisi becerileri de gelişerek daha rafine ve sofistike, yazılı dil becerileri de daha karmaşık ve açıklayıcı hale gelir.

Beyin yapısında gerçekleşen değişimlerle birlikte ergenlik yıllarında gençlerin düşünme biçimlerinde de farklılaşmalar gözlemlenmektedir. Piaget (1972) tarafından geliştirilen "Bilişsel Gelişim Kuramı'na" göre, bu dönemde somut düşünmeden mantıksal düşünmeye geçiş yapılır. Algılama, analiz ve mantıksal düşünebilme gibi beceriler yetişkinlik seviyesine ulaşır. Düşünme biçimindeki bu değişim soyut işlem dönemi olarak da adlandırılır. Çocukluk döneminde somut düşünme hakimken, ergenlik döneminde soyut işlemler de yapılabilmektedir.

Ergenliğin erken yıllarında (10-13 yaşlar arası) bireyler, okulda ve sosyal hayatlarında karar alırken çocukluk yıllarına göre daha kompleks düşünmeye, okulda ve ödevlerinde mantıksal düşünce kullanmaya, otoriteyi ve toplumsal standartları sorgulamaya ve birçok konu hakkında kendi düşünce biçimlerini oluşturmaya ve bu düşünceleri ifade etmeye başlarlar. Ergenliğin ilerleyen yıllarında (14-17 yaşlar arası) ise bireyler, kompleks düşünce süreçlerine yönelik deneyimlerini arttırmaya, felsefi konulara ve geleceğe yönelik düşünmeye, olguları daha kapsamlı bir şekilde sorgulamaya ve analiz etmeye, etik kuralları hakkında düşünmeye ve kendi etik kurallarını şekillendirmeye, kimlikleri hakkında düşünmeye, gelecek için hedefler oluşturmaya, kendi planlarını yapmaya ve uzun vadeli düşünmeye ve sistematik düşünmeye başlarlar. Yine bu dönemde ergenler, hipotetik düşünme becerilerini geliştirir. Hipotetik düşünme sayesinde günlük hayatta karşılaştıkları sorunlara çözüm bulabilir ve bu çözüm yollarını belli bir sistem dahilinde hayata geçirebilir. Ergenliğin son yıllarına doğru (18-22 yaşlar arası) bireyler, kişisel kararlar alırken benmerkezci düşünmek yerine analitik düşünmeye başlarlar, adalet, tarih, politika gibi evrensel konularda daha çok düşünmeye, belirli konularda kendi düşünce biçimlerini ve tutumlarını oluşturmaya, karşıt görüşteki kişilerle tartışmaya ve kendilerinden farklı düşünenlere de anlayışlı yaklaşmaya, kariyer hedefleri ve yetişkin dünyasında edinecekleri yer hakkında düşüncelere yoğunlaşmaya başlarlar.

Özetle, ergenlik, fiziksel, bilişsel ve sosyal açıdan belirgin değişikliklerin meydana geldiği ve bireyi yetişkin hayatına hazırlayan bir dönemdir. Bu dönemde, beyin yeniden yapılanarak gelişiminin son aşamalarına geçer ve bunun bir sonucu olarak kişinin bilişsel süreçlerinde ve düşünme stillerinde değişiklikler meydana gelir.
Referanslar:
1)Anderson, V. A., Anderson, P., Northam, E., Jacobs, R., & Catroppa, C. (2001). Development of executive functions through late childhood and adolescence in an Australian sample. Developmental neuropsychology, 20(1), 385-406.

2)Casey, B. J., Jones, R. M., & Somerville, L. H. (2011). Braking and accelerating of the adolescent brain. Journal of Research on Adolescence, 21(1), 21-33.

3)Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American psychologist, 34(10), 906.

4) Giedd, J. N., Blumenthal, J., Jeffries, N. O., Castellanos, F. X., Liu, H., Zijdenbos, A., ... & Rapoport, J. L. (1999). Brain development during childhood and adolescence: a longitudinal MRI study. Nature neuroscience, 2(10), 861-863.

5) Giedd, J. N., Vaituzis, A. C., Hamburger, S. D., Lange, N., Rajapakse, J. C., Kaysen, D., ... & Rapoport, J. L. (1996). Quantitative MRI of the temporal lobe, amygdala, and hippocampus in normal human development: ages 4–18 years. Journal of Comparative Neurology, 366(2), 223-230.

6) Hooper, C. J., Luciana, M., Conklin, H. M., & Yarger, R. S. (2004). Adolescents' performance on the Iowa Gambling Task: implications for the development of decision making and ventromedial prefrontal cortex. Developmental psychology, 40(6), 1148.

7) MacLean, P. D. (1988). Triune brain. In Comparative Neuroscience and Neurobiology (pp. 126-128). Birkhäuser, Boston, MA.

8) Nippold, M. A. (2000). Language development during the adolescent years: Aspects of pragmatics, syntax, and semantics. Topics in language disorders, 20(2), 15-28.

9) Paus, T. (2005). Mapping brain maturation and cognitive development during adolescence. Trends in cognitive sciences, 9(2), 60-68.

10) Piaget, J. (1972). Intellectual evolution from adolescence to adulthood. Human development, 15(1), 1-12.

11) Schneider, W., & Löffler, E. (2016). The development of metacognitive knowledge in children and adolescents.

12) Schneider, W., & Pressley, M. (2013). Memory development between two and twenty. Psychology Press.

© Tüm hakları saklıdır Psycholocals.

Made on
Tilda